Биёед бубинем, ки манзараи шаҳр чӣ гуна тағйир ёфт ва хотираи таърихии шаҳр чӣ гум кард.

Рӯзи байналмилалии ёдгориҳо ва ҷойҳои таърихӣ ҳамасола 18 апрел дар ҷаҳон таҷлил мешавад. Ин рӯз соли 1983 аз ҷониби Ассамблеяи Шӯрои байналмилалии ҳифзи ёдгориҳо ва ҷойҳои диққатбахш, ки дар назди ЮНЕСКО таъсис ёфтааст, бо мақсади ҷалби таваҷҷӯҳи ҷомеа ба масъалаҳои ҳифз ва нигоҳдории мероси фарҳангии ҷаҳонӣ муқаррар шудааст.

Ёдгориҳои таърихӣ инъикоси давраҳои гуногун, анъана ва урфу одатҳои халқҳои ҷаҳон мебошанд, хотираи рӯйдодҳои муҳими гузаштаро нигоҳ медоранд ва ҳувияти фарҳангии ҷомеаҳои муосирро ташаккул медиҳанд.

Шаҳрҳо ва ёдгориҳо – ин оинаи мардумест, ки дар онҳо зиндагӣ мекунанд. Давраҳо, сохтмони сиёсӣ, услубҳои меъморӣ иваз мешаванд, мардум мераванд ва навон меоянд. Баъзе шаҳрҳо байни навсозӣ ва нигоҳдории ёдгориҳо ва биноҳои таърихӣ созиш меёбанд.

Аммо ба таври дигар низ мешавад — тағйироти нави таърихӣ аз шоҳасарҳои пешин танҳо аксҳои сиёҳу сафед боқӣ мегузоранд. 

Ҳайкали ҷанговарон – тоҷикистониёне, ки дар солҳои Ҷанги Бузурги Ватанӣ ҳалок шудаанд, дар боғи ба номи В. Ленин ҷойгир буд.
Ҳайкали В. И. Ленин — дар заводи Митишӣ рехташуда, кори ҳайкалтарошон Рабин ва Полякова — моҳи сентябри соли 1991 барҳам дода шуд.
Ҳайкали биринҷии Иосиф Сталин дар назди бинои ҳозираи Академияи илмҳои Тоҷикистон ҷойгир буд, соли 1961 барҳам дода шуд.
Ҳайкали Садриддин Айнӣ дар майдони ҳамном дар охири солҳои 70-ум барҳам дода шуд.
Ҳайкали В.И. Ленин ва И.В. Сталин дар кӯли Комсомол насб шуда буд, соли 1961 барҳам дода шуд
Ҳайкали В.И. Ленин дар Душанбе, аввалин ҳайкале буд, ки дар Душанбе насб шуд. Муҷассама дар устохонаи биринҷрезии Академияи санъати шаҳри Ленинград моҳи майи соли 1926 рехта шудааст. Муаллиф — ҳайкалтароши машҳури шӯравӣ, рус Василий Козлов.
Ҳайкал дар боғи шаҳрии ба номи Ленин насб шуда буд, соли 2007 барҳам дода шуд. Он ба ҳудуди Фонди бадеии Душанбе интиқол дода шуд
Ҳайкали Феликс Дзержинский дар майдони ҳамном, соли 2004 барҳам дода шуд
Ҳайкали муборизон барои барқароркунии Ҳокимияти Шӯравӣ дар Тоҷикистон, дар солҳои 90-ум вайрон карда шуд
Ҳайкали Чеслав Путовский дар кӯли Комсомол истода буд. Дар солҳои 90-ум барҳам дода шуд
Ҳайкали комбриги афсонавӣ Тимофей Шапкин, ки дар ипподроми шаҳрӣ истода буд ва ба номи ӯ номгузорӣ шуда буд. Камандонанд, ки ташаббускори сохтмони ипподром дар Душанбе маҳз Шапкин буд. Соли 1999 обелиск барҳам дода шуд.
Соли 1949 дар майдони ба номи Ленин (Дӯстӣ) дар маркази Душанбе сохтмони стелае оғоз шуд, ки километри сифрро нишон медод ва рамзи 25-солагии ҷумҳурии тоҷик гардид. Стела аз рӯи эскизҳои акварелии ҳайкалтароши ленинградӣ, Ходими шоистаи фарҳанги Тоҷикистон Елена Татаринова сохта шудааст. Вақте ки соли 1947 академик Бобоҷон Ғафуров барои ҳайкалтарошон озмуни эскизи сутунеро эълон кард, ки рамзи ҶШС Тоҷикистон шавад, кори Татаринова ғолиб омад. Ин сутуни ҳамвор буд, ки ба боло ҳамвор танг мешуд, дар пояи ҳашткунҷа бо нишони ҶШС Тоҷикистон. Дар ҳашт қирра – лавҳаҳои порталӣ, ки дар чортои онҳо релефҳои бисёршаклӣ дар бораи гузаштаи халқи тоҷик ҷойгир буданд ва холӣ, аз рӯи нақшаи ҳайкалтарош, барои рӯйдодҳои муҳими оянда пешбинӣ шуда буданд. Соли 2015 ёдгорӣ вайрон карда шуд ва дар ҷои он стелаи нав — бо соат пайдо шуд.